उच्च जोखिम गर्भावस्था त्यस्तो अवस्था हो जसमा आमा, भ्रूण वा नवजात शिशुमा जटिलता हुने सम्भावना उच्च हुन्छ।
मुख्य जोखिम कारणहरू
१. आमाको उमेर
-
किशोरी गर्भावस्था (१०–१९ वर्ष):
अनुसन्धानले देखाउँछ कि यस समूहमा eclampsia, संक्रमण, र preterm birth को जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढी हुन्छ।
बच्चामा low birth weight बढी देखिन्छ। -
उमेर >३५ वर्ष:
Advanced maternal age मा gestational diabetes, preeclampsia, placenta previa र stillbirth को जोखिम बढेको पाइन्छ।
२. पहिलेबाट रहेका स्वास्थ्य अवस्थाहरू
-
दीर्घ तथा संक्रामक रोगहरू:
WHO अनुसार HIV, malaria, anemia र diabetes जस्ता अवस्थाहरूले करिब २३% मातृ मृत्युमा योगदान गर्छन्। -
उच्च रक्तचाप (Hypertension):
uncontrolled hypertension ले preeclampsia र organ damage को जोखिम बढाउँछ। -
मधुमेह (Diabetes):
uncontrolled diabetes मा congenital anomalies, macrosomia र stillbirth को जोखिम बढ्छ। -
मोटोपन (Obesity):
obesity ले C-section, preeclampsia र GDM को जोखिम बढाउँछ। -
Autoimmune रोगहरू:
जस्तै lupus मा fetal loss र maternal complication बढी देखिन्छ।
३. गर्भावस्थामा हुने जटिलता
-
Severe hemorrhage:
WHO ले यसलाई मातृ मृत्युको प्रमुख कारणहरू मध्ये एक मानेको छ। -
Hypertensive disorders:
preeclampsia/eclampsia ले maternal mortality मा ठूलो योगदान पुर्याउँछ। -
Multiple pregnancy (जुम्ल्याहा):
preterm birth र low birth weight को जोखिम बढी हुन्छ।
४. जीवनशैली र वातावरणीय कारणहरू
-
मदिरा, धूम्रपान, लागूपदार्थ:
कुनै पनि सुरक्षित मात्रा प्रमाणित छैन (no safe level)। -
हानिकारक exposure:
Teratogens (जस्तै Zika virus), mercury, radiation आदि। -
संक्रमणहरू:
untreated HIV, syphilis, malaria ले adverse pregnancy outcome बढाउँछ।
५. अघिल्लो प्रसूति इतिहास
-
Previous complications:
preeclampsia, stillbirth, preterm delivery भएको इतिहासले पुन: जोखिम बढाउँछ। -
Birth spacing <१८ महिना:
WHO अनुसार छोटो अन्तरले maternal depletion र adverse outcome को जोखिम बढाउँछ।
जोखिम घटाउने उपायहरू
-
Early ANC initiation:
पहिलो trimester भित्रै जाँच सुरु गर्नु महत्वपूर्ण। -
Minimum 4–8 ANC contacts:
नियमित जाँचबाट जोखिम पहिचान र व्यवस्थापन सम्भव हुन्छ। -
Skilled birth attendance:
दक्ष स्वास्थ्यकर्मीबाट सुत्केरी गराउँदा मृत्यु दर घट्छ। -
Nutrition:
Iron, folic acid, calcium supplementation -
Family planning:
उचित birth spacing (≥२४ महिना) सुरक्षित मानिन्छ।
नेपाल सन्दर्भमा थप जोखिम संकेतहरू
-
गम्भीर रक्तअल्पता (Hb <7 g/dL)
-
आमाको उचाइ <140 cm
-
malpresentation (बच्चाको गलत अवस्था)
-
कम पहुँच भएका क्षेत्रमा ढिला स्वास्थ्य सेवा पहुँच
निष्कर्ष
उच्च जोखिम गर्भावस्था रोकथाम गर्न सकिने र व्यवस्थापन गर्न सकिने अवस्था हो यदि समयमै पहिचान गरियो भने।
early ANC, skilled care र timely referral system ले मातृ तथा नवजात मृत्यु दर उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छ।