१. सुत्केरी अवधि (Postnatal period)
बच्चा जन्मिएपछि पहिलो ६ हप्ता (४२ दिन) अत्यन्त संवेदनशील समय हो।
यस समयमा आमा र शिशु दुवैलाई विशेष हेरचाह, आराम र पोषण आवश्यक हुन्छ।
२. तुरुन्तै गरिनुपर्ने हेरचाह (पहिलो २४ घण्टा)
आमा र बच्चालाई कम्तिमा २४ घण्टा स्वास्थ्य संस्थामा निगरानीमा राख्नुपर्छ।
पाठेघरको मालिस (uterine massage) आवश्यक परेमा स्वास्थ्यकर्मीले गर्नुपर्छ।
आमालाई सकेसम्म छिटो पिसाब गराउनुपर्छ, जसले पाठेघर खुम्चिन मद्दत गर्छ।
अत्यधिक रक्तश्राव, चक्कर, ज्वरो जस्ता खतराका संकेतमा तुरुन्त उपचार गर्नुपर्छ।
३. स्तनपान (Breastfeeding)
बच्चा जन्मिएपछि १ घण्टा भित्र स्तनपान सुरु गर्नुपर्छ।
पहिलो पहेँलो दूध (Colostrum) अत्यन्त पोषिलो र रोग प्रतिरोधात्मक हुन्छ।
बारम्बार स्तनपान गराउँदा Oxytocin hormone उत्पादन भई पाठेघर खुम्चिन मद्दत गर्छ।
बच्चालाई दिन-रातमा कम्तिमा ८–१२ पटक दूध खुवाउनु पर्छ।
४. पोषण र आहार
सुत्केरी आमालाई सामान्य भन्दा करिब ५०० क्यालोरी बढी खाना आवश्यक हुन्छ।
दैनिक आहारमा:
अन्न (चामल/रोटी)
दाल/गेडागुडी
तरकारी र फलफूल
प्रोटिनयुक्त खाना (अण्डा, मासु, माछा)
स्वस्थ बोसो (घ्यू/तेल)
प्रशस्त झोलिलो खानेकुरा र पानी पिउन दिनुपर्छ।
५. आराम र शारीरिक गतिविधि
आमा पर्याप्त आराम गर्नुपर्छ।
भारी काम वा भारी सामान उठाउनु हुँदैन।
बिस्तारै सामान्य काममा फर्किन सकिन्छ।
६. सरसफाइ र संक्रमणबाट बचावट
योनि र प्रजनन अंगको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
प्रत्येक पटक खाना खानु अघि र स्तनपान गराउनु अघि हात साबुनले धुनुपर्छ।
संक्रमणको जोखिम हुने भएकाले प्रारम्भिक केही हप्तामा यौन सम्पर्क नगर्न सल्लाह दिइन्छ।
७. स्वास्थ्य जाँच (Postnatal checkup)
guideline अनुसार जाँच समय:
२४ घण्टा भित्र
३ दिन भित्र
७–१४ दिन
६ हप्ता
कुनै समस्या देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।
८. परिवार नियोजन र परामर्श
जन्मान्तर (birth spacing) बारे जानकारी लिनुपर्छ।
सुरक्षित परिवार नियोजन विधि छनोट गर्न स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुपर्छ।
९. नवजात शिशुको हेरचाह
बच्चालाई न्यानो राख्नुपर्छ।
नियमित स्तनपान गराउनुपर्छ (exclusive breastfeeding ६ महिना)।
खोप (vaccination) समयमै लगाउनुपर्छ।
नाभी सफा र सुक्खा राख्नुपर्छ।
१०. खतराका संकेत (Danger signs)
आमामा:
अत्यधिक रक्तश्राव
ज्वरो
पेट वा टाउको अत्यधिक दुख्ने
दुर्गन्धयुक्त योनि स्राव
बच्चामा:
दूध नखाने
सास फेर्न गाह्रो हुने
ज्वरो वा शरीर चिसो हुने
असामान्य रोइरहने वा सुस्त हुने
यस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्छ।
निष्कर्ष
सुत्केरीपछिको ६ हप्ता आमा र बच्चाको स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण समय हो। सही हेरचाह, पोषण, स्तनपान र नियमित जाँचले आमा र शिशु दुवैलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।